Υπάρχουν τραγωδίες που δεν τελειώνουν όταν σβήσουν οι φλόγες. Υπάρχουν καταστροφές που συνεχίζουν να καίνε αθόρυβα, μέσα στα γραφεία, στους φακέλους, στις σφραγίδες, στις καθυστερήσεις, στις εκκρεμότητες και στις αδικαιολόγητες παύσεις της διοίκησης. Η περίπτωση των πυρόπληκτων στο Μάτι είναι ακριβώς μια τέτοια ανοιχτή πληγή. Σχεδόν οκτώ χρόνια μετά τη φονική πυρκαγιά του 2018, άνθρωποι που έχασαν σπίτια, περιουσίες, ασφάλεια και ένα κομμάτι της ίδιας τους της ζωής, βρίσκονται ακόμη παγιδευμένοι σε έναν νέο κύκλο ταλαιπωρίας. Όχι πια από τη φωτιά, αλλά από το κράτος που όφειλε να σταθεί δίπλα τους και αντί γι’ αυτό τους κρατά δέσμιους σε μια ατελείωτη διοικητική εκκρεμότητα.

Το πρόβλημα δεν είναι ούτε δευτερεύον ούτε τεχνικό. Είναι βαθιά ανθρώπινο, κοινωνικό και πολιτικό. Πρόκειται για οικογένειες που προσπάθησαν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους, που προχώρησαν σε εργασίες, που πίστεψαν στις διαδικασίες, που συμμορφώθηκαν με όσα τους ζητήθηκαν, και τώρα βρίσκονται εγκλωβισμένες με ημιτελή σπίτια, ληγμένες άδειες και οικονομική ασφυξία. Άνθρωποι μεγάλης ηλικίας, ακόμη και άνω των 90 ετών, αλλά και άτομα με αναπηρία, παρακολουθούν τη ζωή τους να μένει μετέωρη, επειδή οι υπηρεσίες δεν ολοκλήρωσαν εγκαίρως αυτά που είχαν υποχρέωση να πράξουν.

Η αποκατάσταση μιας κατοικίας έπειτα από μια εθνική τραγωδία δεν είναι μια τυπική διοικητική πράξη. Είναι υποχρέωση της πολιτείας απέναντι στους πολίτες της. Είναι πράξη δικαιοσύνης. Είναι στοιχειώδης αποκατάσταση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στο κράτος και τους ανθρώπους που βίωσαν την απόλυτη απώλεια. Και όταν αυτή η υποχρέωση μετατρέπεται σε αδιέξοδο, τότε δεν μιλάμε απλώς για καθυστέρηση. Μιλάμε για θεσμική αποτυχία.

Ο εγκλωβισμός των πυρόπληκτων δεν είναι παρελθόν, είναι παρόν

Σήμερα, δεκάδες οικογένειες στις πληγείσες περιοχές εξακολουθούν να ζουν μέσα στην ανασφάλεια, καθώς οι άδειες επισκευής των κατοικιών τους έχουν λήξει, χωρίς να μπορούν να ανανεωθούν. Το πρόβλημα, όπως περιγράφεται από τους ίδιους τους πυρόπληκτους, συνδέεται άμεσα με διοικητικές καθυστερήσεις που κράτησαν επί μακρόν παγωμένες τις αναγκαίες διαδικασίες. Για περίπου δύο χρόνια, δεν είχαν προχωρήσει οι απαιτούμενες συμβάσεις με μηχανικούς, γεγονός που εμπόδισε τόσο την ανανέωση των αδειών όσο και την εκταμίευση χρημάτων.

Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι άνθρωποι που δεν αδιαφόρησαν, που δεν εγκατέλειψαν την προσπάθεια, που μπήκαν στη διαδικασία να αποκαταστήσουν τις κατοικίες τους, βρέθηκαν ξαφνικά μπροστά σε ένα κλειστό διοικητικό τείχος. Οι ίδιοι δεν καθυστέρησαν. Καθυστέρησε το σύστημα. Και όμως, το βάρος πέφτει ξανά πάνω τους.

Η τρίτη δόση που δεν έρχεται και τα σπίτια που μένουν μισά

Πολλοί πυρόπληκτοι έχουν ήδη λάβει τις δύο πρώτες δόσεις της οικονομικής ενίσχυσης και έχουν προχωρήσει σημαντικά τις εργασίες αποκατάστασης. Έχουν επενδύσει χρόνο, κόπο, χρήμα, αντοχές και ελπίδα. Βρίσκονται όμως εγκλωβισμένοι πριν από την τελική γραμμή, επειδή δεν μπορούν να λάβουν την τρίτη και τελευταία δόση που απαιτείται για να ολοκληρώσουν τα σπίτια τους. Το αποτέλεσμα είναι ορατό και σκληρό: ημιτελείς κατοικίες, ανοιχτές εργολαβίες, κουφάρια σπιτιών που στέκονται ως μνημεία παρατεταμένης εγκατάλειψης.

Δεν πρόκειται απλώς για μια οικονομική εκκρεμότητα. Πρόκειται για αναστολή ζωής. Για ανθρώπους που δεν μπορούν να επιστρέψουν στην κανονικότητα. Για οικογένειες που δεν ξέρουν πότε και αν θα μπορέσουν να ζήσουν ξανά με ασφάλεια και αξιοπρέπεια στον τόπο τους. Όταν η πολιτεία αφήνει τον πολίτη μισό βήμα πριν από την ολοκλήρωση και ύστερα του τραβά το έδαφος κάτω από τα πόδια, τότε το πρόβλημα παύει να είναι λογιστικό. Γίνεται ηθικό.

Το ειδικό πολεοδομικό καθεστώς ως δεύτερη παγίδα

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο ασφυκτική για όσους βρίσκονται εντός περιοχών που υπάγονται σε ειδικό πολεοδομικό καθεστώς. Εκεί, για περισσότερο από δύο χρόνια, δεν εκδίδονται ή δεν ανανεώνονται άδειες, δεν πραγματοποιούνται μεταβιβάσεις και γενικά δεν σημειώνεται καμία ουσιαστική διοικητική πρόοδος. Η εξήγηση που δίνεται είναι ότι πρέπει πρώτα να καταγραφούν τα νέα οικόπεδα στο Κτηματολόγιο, διαδικασία που παραμένει σε εκκρεμότητα λόγω μη ολοκλήρωσης της σχετικής μελέτης.

Αυτό δημιουργεί μια παράλογη συνθήκη: πολίτες που έχουν ήδη πληγεί από μια ιστορική καταστροφή, βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε ένα πολεοδομικό μεταίχμιο, όπου τίποτα δεν προχωρά και τίποτα δεν ξεκαθαρίζεται. Δεν μπορούν να σχεδιάσουν, δεν μπορούν να επισκευάσουν, δεν μπορούν να μεταβιβάσουν, δεν μπορούν να προχωρήσουν τη ζωή τους. Το κράτος, αντί να λειτουργεί ως μηχανισμός αποκατάστασης, μετατρέπεται σε μηχανισμό παράτασης της οδύνης.

Η ανθρώπινη διάσταση είναι η πιο σκληρή

Πίσω από τις άδειες, τις δόσεις, τα ΦΕΚ και τα πολεοδομικά σχέδια υπάρχουν άνθρωποι. Και αυτό είναι το σημείο που κάνει την υπόθεση ακόμη πιο βαριά. Ανάμεσα στους πυρόπληκτους υπάρχουν υπερήλικες άνω των 90 ετών και άτομα με αναπηρία, οι οποίοι δεν έχουν τη δυνατότητα να καλύψουν με ίδια μέσα το τελικό στάδιο των επισκευών τους. Παράλληλα, δεν έχουν πρόσβαση σε τραπεζικό δανεισμό, άρα δεν διαθέτουν κανένα ρεαλιστικό μέσο για να ξεπεράσουν το αδιέξοδο που έχει δημιουργηθεί.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αδράνεια δεν είναι ουδέτερη. Είναι βαρύτατα επιβαρυντική. Γιατί όταν ένας ηλικιωμένος ή ένας άνθρωπος με σοβαρές δυσκολίες περιμένει το κράτος να ολοκληρώσει όσα του υποσχέθηκε και αυτό δεν συμβαίνει, τότε η καθυστέρηση αποκτά πρόσωπο. Έχει όνομα, ηλικία, ανάγκες, εξάντληση και απόγνωση.

Τι ζητούν οι πυρόπληκτοι

Οι πυρόπληκτοι ζητούν μέτρα που δεν μοιάζουν υπερβολικά ούτε παράλογα. Ζητούν παράταση και δυνατότητα ανανέωσης όλων των αδειών επισκευής χωρίς επιπλέον επιβαρύνσεις. Ζητούν ειδική ρύθμιση για όσους επλήγησαν από τις διοικητικές καθυστερήσεις, ώστε να αναγνωριστεί στην πράξη ο χαμένος χρόνος που δεν οφείλεται στους ίδιους. Ζητούν άμεση εκταμίευση της τρίτης δόσης για όσους έχουν ήδη προχωρήσει σε επαρκές στάδιο εργασιών. Ζητούν επίσπευση των διαδικασιών για τις περιοχές του ειδικού πολεοδομικού σχεδίου και, κυρίως, ένα σαφές χρονοδιάγραμμα αντί για αόριστες μεταθέσεις. Τέλος, ζητούν μια ξεκάθαρη θεσμική δέσμευση ότι κανένας πυρόπληκτος δεν θα μείνει με ημιτελές ή μη επισκευασμένο σπίτι εξαιτίας ευθυνών της διοίκησης.

Αυτά τα αιτήματα δεν είναι συντεχνιακά. Δεν είναι υπερβολές. Είναι το ελάχιστο όριο δικαιοσύνης που οφείλει να εξασφαλίσει μια οργανωμένη πολιτεία σε ανθρώπους που έχουν ήδη πληρώσει το βαρύτερο τίμημα.

Το πραγματικό διακύβευμα: αξιοπρέπεια, δικαιοσύνη, εμπιστοσύνη

Η αποκατάσταση των κατοικιών στο Μάτι δεν είναι απλώς τεχνικό έργο. Δεν είναι απλή διαχείριση φακέλων. Είναι δοκιμασία αξιοπιστίας για το ίδιο το κράτος. Κάθε μέρα που περνά χωρίς λύση, ενισχύει την αίσθηση ότι οι πολίτες αφέθηκαν μόνοι μετά την αρχική συγκίνηση, μετά τις δηλώσεις, μετά τις υποσχέσεις, μετά τα σχέδια. Και αυτή η αίσθηση είναι καταστροφική, όχι μόνο για τους ίδιους τους πυρόπληκτους, αλλά και για τη σχέση της κοινωνίας με τους θεσμούς.

Όταν μια πολιτεία δεν μπορεί να ολοκληρώσει την αποκατάσταση ανθρώπων που επλήγησαν από μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, τότε το μήνυμα που εκπέμπεται είναι βαθιά αποθαρρυντικό: ότι η συμμόρφωση δεν αρκεί, ότι η υπομονή δεν ανταμείβεται, ότι ακόμη και η προφανής ανάγκη μπορεί να χαθεί μέσα στον λαβύρινθο της διοικητικής ανεπάρκειας.

Το Μάτι δεν είναι μόνο ένας τόπος μνήμης. Είναι και ένας τόπος ανοιχτής υποχρέωσης. Όσο υπάρχουν άνθρωποι που ζουν με ληγμένες άδειες, μισοτελειωμένα σπίτια, παγωμένες διαδικασίες και ανεκπλήρωτες δεσμεύσεις, η τραγωδία δεν έχει κλείσει. Συνεχίζεται με άλλη μορφή. Πιο σιωπηλή, αλλά όχι λιγότερο επώδυνη. Συνεχίζεται σε κάθε καθυστέρηση, σε κάθε ανεπαρκή απάντηση, σε κάθε μετατόπιση της ευθύνης από την πολιτεία προς τον εξουθενωμένο πολίτη.

Η κοινωνία δεν οφείλει μόνο να θυμάται τους νεκρούς. Οφείλει να απαιτεί δικαίωση για τους ζωντανούς. Και η δικαίωση εδώ δεν είναι ένα αφηρημένο σύνθημα. Είναι συγκεκριμένη πράξη: ανανέωση αδειών, άρση των εμποδίων, καταβολή των ενισχύσεων, επιτάχυνση των διαδικασιών, σαφές χρονοδιάγραμμα, πραγματική διοικητική λύση. Το κράτος δεν μπορεί να ζητά από τους πυρόπληκτους να αποδεικνύουν ξανά και ξανά την αντοχή τους. Την απέδειξαν ήδη από το 2018. Εκείνο που μένει να αποδειχθεί είναι αν η πολιτεία διαθέτει την ελάχιστη συνέπεια, σοβαρότητα και ανθρωπιά για να σταθεί επιτέλους στο ύψος της.

Στο Μάτι, ο χρόνος δεν θεράπευσε την πληγή. Την έκανε πιο βαθιά. Και όσο οι ημιτελείς κατοικίες στέκουν σαν μνημεία εγκατάλειψης, τόσο θα θυμίζουν ότι η αποκατάσταση δεν είναι θέμα γραφειοκρατίας. Είναι θέμα δικαιοσύνης.